Η ευρωπαϊκή τροφική αλυσίδα -από το χωράφι μέχρι το πιάτο- αλλάζει, και μαζί της αλλάζει και ο άνθρωπος που βρίσκεται στην αφετηρία της, ο παραγωγός.
Σύμφωνα με τα «Βασικά στοιχεία για την ευρωπαϊκή τροφική αλυσίδα» (έκδοση 2025) που δημοσίευσε η Eurostat, το γεωργικό εργατικό δυναμικό στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνεχίζει να μειώνεται, ακολουθώντας τη συρρίκνωση του αριθμού των εκμεταλλεύσεων και την ταχεία διάδοση τεχνολογιών που αντικαθιστούν ή περιορίζουν την ανάγκη για ανθρώπινη εργασία.
Το 2023 απασχολούνταν 8,4 εκατομμύρια άνθρωποι στον γεωργικό τομέα της ΕΕ, αριθμός που περιλαμβάνει και το κυνήγι καθώς και συναφείς δραστηριότητες. Πέρα όμως από τον απόλυτο αριθμό, εκείνο που αποτυπώνει πιο καθαρά την τάση είναι το μερίδιο της γεωργίας στη συνολική απασχόληση της Ένωσης: από 5,2% το 2013 υποχώρησε σε 3,9% το 2023. Με άλλα λόγια, μέσα σε μία δεκαετία, η γεωργία αντιπροσωπεύει μικρότερο κομμάτι του ευρωπαϊκού εργατικού δυναμικού, γεγονός που αποτυπώνει τόσο δομικές αλλαγές στην ύπαιθρο όσο και την τεχνολογική μετάβαση του κλάδου.
Η Eurostat συνδέει τις εξελίξεις αυτές με μια σειρά παραγόντων που δρουν παράλληλα. Καθώς οι γεωργικές εκμεταλλεύσεις μειώνονται, η απασχόληση τείνει να ακολουθεί την ίδια πορεία. Ταυτόχρονα, οι τεχνολογίες εξοικονόμησης εργασίας – όπως η μηχανοποίηση, η αυτοματοποίηση και άλλες καινοτομίες – επιτρέπουν την παραγωγή ίδιων ή και μεγαλύτερων ποσοτήτων με λιγότερους εργαζόμενους. Πρόκειται για μια μεταβολή που συναντάται διαχρονικά σε ανεπτυγμένες οικονομίες, όμως στην ευρωπαϊκή γεωργία έχει αποκτήσει ιδιαίτερη ένταση την τελευταία δεκαετία, καθώς η ψηφιοποίηση και ο «έξυπνος» εξοπλισμός επεκτείνονται από τις μεγάλες επιχειρήσεις σε ολοένα περισσότερες εκμεταλλεύσεις.
Η μείωση του μεριδίου της γεωργίας στη συνολική απασχόληση δεν είναι μεμονωμένο φαινόμενο. Μεταξύ 2013 και 2023, το ποσοστό υποχώρησε σε όλες τις χώρες της ΕΕ, γεγονός που δείχνει ότι πρόκειται για πανευρωπαϊκή τάση και όχι για εξέλιξη που αφορά μόνο ορισμένες περιοχές ή συγκεκριμένα παραγωγικά μοντέλα. Ωστόσο, το μέγεθος της πτώσης διαφέρει σημαντικά από χώρα σε χώρα, αποτυπώνοντας διαφορετικούς ρυθμούς μετάβασης, διαφορετική διάρθρωση της αγροτικής οικονομίας και, σε αρκετές περιπτώσεις, διαφορετική αφετηρία.
Τη μεγαλύτερη μείωση κατέγραψε η Ρουμανία, όπου το μερίδιο της γεωργίας στη συνολική απασχόληση μειώθηκε κατά 8,9 ποσοστιαίες μονάδες στη δεκαετία. Ακολουθούν η Κροατία και η Πορτογαλία, με πτώση 4,7 ποσοστιαίων μονάδων η καθεμία. Οι διαφορές αυτές δεν αποτυπώνουν απλώς την εξάπλωση της τεχνολογίας, αλλά και βαθύτερες αλλαγές: συγκέντρωση γης, αναδιάρθρωση εκμεταλλεύσεων, μετακίνηση εργατικού δυναμικού προς άλλους κλάδους, καθώς και μετασχηματισμό της ίδιας της υπαίθρου.
Το «από το αγρόκτημα στο πιάτο» – πλαίσιο στο οποίο εντάσσεται η έκδοση της Eurostat – υπενθυμίζει ότι η γεωργία δεν λειτουργεί αποκομμένη. Είναι ο πρώτος κρίκος μιας αλυσίδας που περιλαμβάνει παραγωγή, μεταποίηση, διανομή, διεθνές εμπόριο, κατανάλωση και, ολοένα συχνότερα, περιβαλλοντικές ανησυχίες. Η μείωση της απασχόλησης στη γεωργία, συνεπώς, δεν αφορά μόνο τον αριθμό των εργαζομένων στα χωράφια: επηρεάζει τη διαθεσιμότητα δεξιοτήτων, τη βιωσιμότητα των αγροτικών κοινοτήτων, αλλά και το πώς οργανώνεται η παραγωγή τροφίμων σε μια περίοδο που η ΕΕ προσπαθεί να ισορροπήσει ανάμεσα σε παραγωγικότητα, ανταγωνιστικότητα και περιβαλλοντικούς στόχους.
Παρότι τα στοιχεία δεν αποδίδουν αιτιότητα με έναν και μόνο παράγοντα, το συνολικό μήνυμα είναι σαφές: η ευρωπαϊκή γεωργία παράγει σε ένα ολοένα πιο τεχνολογικό και συγκεντρωτικό περιβάλλον, με λιγότερους ανθρώπους να απασχολούνται άμεσα στον πρωτογενή τομέα. Η πρόκληση για την επόμενη περίοδο δεν είναι μόνο να παρακολουθηθεί η πτώση, αλλά να γίνει κατανοητό τι σημαίνει για τις αγροτικές περιοχές, για τη μετάδοση γνώσης και εμπειρίας, και για το πώς θα εξασφαλιστεί ότι η μετάβαση προς πιο σύγχρονες μορφές παραγωγής δεν θα αφήσει κενά – ούτε στην εργασία, ούτε στην τροφή.
