Περίπου 48 εκατομμύρια Ευρωπαίοι δεν είναι σε θέση να διατηρήσουν τα σπίτια τους ζεστά, ενώ τα αγροτικά νοικοκυριά αφιερώνουν περίπου το 7% των δαπανών τους στην ενέργεια. Αυτά είναι μερικά από τα σημάδια της ενεργειακής φτώχειας, αλλά πρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα όλους τους παράγοντες για την αντιμετώπισή της.
Το να είναι κανείς ενεργειακά φτωχός, για ένα νοικοκυριό, σημαίνει ότι δεν μπορεί να έχει πρόσβαση στην ενέργεια που χρειάζεται για βασικές υπηρεσίες όπως η θέρμανση και η ψύξη. Αυτό έχει σοβαρό αντίκτυπο στην υγεία και την ευημερία των κατοίκων, ιδίως τα ζεστά καλοκαίρια και τους κρύους χειμώνες.
Οι αγροτικές περιοχές της ΕΕ πλήττονται ιδιαίτερα λόγω των χαμηλότερων μέσων εισοδημάτων, σε συνδυασμό με κατοικίες που είναι γενικά μεγαλύτερες, παλαιότερες και λιγότερο ενεργειακά αποδοτικές από τα κτίρια σε πόλεις, κωμοπόλεις και προάστια. Ωστόσο, οι αγροτικές περιοχές προηγούνται των αστικών περιοχών και των πόλεων όσον αφορά τη βελτίωση της ενεργειακής απόδοσης. Είναι ιδιαίτερα κατάλληλα για την εγκατάσταση συστημάτων ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, χάρη στην περισσότερη διαθέσιμη γη και το υψηλό μερίδιο κτιρίων που ανήκουν στους ενοίκους τους. Στις αγροτικές περιοχές, τα φωτοβολταϊκά στέγης (ηλιακοί συλλέκτες) θα μπορούσαν δυνητικά να παράγουν 2.200kWh ανά κάτοικο, αρκετές για να καλύψουν περισσότερο από το ένα τρίτο των μέσων ενεργειακών αναγκών των νοικοκυριών κάθε χρόνο.
Μια νέα έκθεση του Κοινού Κέντρου Ερευνών, με τίτλο «Exploring rural energy poverty and needs» (Διερεύνηση της ενεργειακής φτώχειας και των αναγκών της υπαίθρου), αξιολογεί τις διάφορες προκλήσεις και ευκαιρίες που σχετίζονται με την ενέργεια για τη στέγαση σε ολόκληρη την ΕΕ. Τα ευρήματα εντοπίζουν τοπικές ιδιαιτερότητες που μπορούν να βοηθήσουν στον σχεδιασμό τοποκεντρικών (τοπικών) λύσεων που λειτουργούν καλύτερα για τους πολίτες και τις κατοικίες τους, ενισχύοντας παράλληλα την απαλλαγή από τις ανθρακούχες εκπομπές και την ενεργειακή ανθεκτικότητα.
Ένας καλύτερος τρόπος κατανόησης της ενεργειακής φτώχειας
Η ενεργειακή φτώχεια είναι ένα σύνθετο πρόβλημα, το οποίο προκύπτει από τον συνδυασμό χαμηλής ενεργειακής απόδοσης των κτιρίων, χαμηλού διαθέσιμου εισοδήματος και υψηλών δαπανών για ενέργεια, αλλά οφείλεται επίσης σε κοινωνικοοικονομικούς παράγοντες. Οι ερευνητές του ΚΚΕρ ανέπτυξαν μια μέθοδο για την καλύτερη κατανόηση της ενεργειακής φτώχειας σε ολόκληρη την επικράτεια της ΕΕ.
Ο νέος αυτός δείκτης συνδυάζει το μερίδιο της ενεργειακής δαπάνης των νοικοκυριών με 4 δείκτες ενεργειακής φτώχειας:
→ Η αδυναμία να κρατήσει ένα σπίτι αρκετά ζεστό,
→ Το ποσοστό των ανθρώπων που καθυστερούν να πληρώσουν τους λογαριασμούς κοινής ωφέλειας,
→ Το ποσοστό των νοικοκυριών με στέγη που στάζει, υγρούς τοίχους, δάπεδα ή θεμέλια και σαπίζουν σε κουφώματα ή δάπεδα,
→ Το ποσοστό κινδύνου φτώχειας (το ποσοστό των νοικοκυριών όπου το διαθέσιμο εισόδημα είναι κάτω από το 60% του μέσου όρου της χώρας).
Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι αγροτικές περιοχές αντιμετωπίζουν υψηλότερα επίπεδα ενεργειακής φτώχειας, ιδίως στη Βουλγαρία, τη Ρουμανία και την Ελλάδα.
Σε χώρες όπου τα επίπεδα ενεργειακής φτώχειας είναι πολύ υψηλότερα από τον μέσο όρο της ΕΕ, οι αγροτικές περιοχές συνήθως πλήττονται περισσότερο, ενώ οι πόλεις πλήττονται πάντα λιγότερο. Χώρες όπως η Πορτογαλία, η Κροατία, η Κύπρος και η Λιθουανία αντιμετωπίζουν παρόμοιες καταστάσεις, αν και πιο μετριοπαθείς. Η συνδυασμένη ανάλυση των χαρακτηριστικών του κτιρίου, των κλιματικών συνθηκών και της εγκατάστασης φωτοβολταϊκών πάνελ στέγης σε τοπικό επίπεδο δείχνει επίσης ότι η κάλυψη των ενεργειακών αναγκών είναι πιο δύσκολη στις αγροτικές περιοχές. Αυτό οφείλεται κυρίως σε μεγαλύτερα, λιγότερο συμπαγή κτίρια και στη μεγαλύτερη ανάγκη διατήρησης των κατοικιών ζεστών (βαθμοημέρες θέρμανσης) σε σύγκριση με άλλες περιοχές. Αυτό είναι πιο έντονο στη Λετονία, την Εσθονία, τη Σουηδία και τη Λιθουανία, λόγω του συνδυασμού εξαιρετικά χαμηλών θερμοκρασιών και παλαιών κτιρίων. Στη Λετονία και τη Λιθουανία, τα υψηλά ποσοστά ατόμων που διατρέχουν κίνδυνο φτώχειας επιδεινώνουν επίσης την κατάσταση.
Ανακαινίσεις και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας: ευκαιρίες για τις αγροτικές περιοχές
Ωστόσο, οι αγροτικές περιοχές πρωτοστατούν σε βελτιώσεις της ενεργειακής απόδοσης, με το 29% των κατοίκων να ζουν σε νοικοκυριά που πραγματοποίησαν εργασίες για την ενίσχυση της ενεργειακής απόδοσης μεταξύ 2018 και 2023 σε σύγκριση με το 25% στις κωμοπόλεις ή τα προάστια και το 23% στις πόλεις. Αυτές οι ανακαινίσεις περιλαμβάνουν καλύτερη θερμομόνωση, αντικατάσταση παραθύρων με μονά τζάμια με διπλά ή τριπλά τζάμια και εγκατάσταση αποδοτικότερων συστημάτων θέρμανσης. Ακόμη πιο σημαντικό, τα αγροτικά νοικοκυριά είναι ιδιαίτερα κατάλληλα για την εγκατάσταση συστημάτων ιδιοκατανάλωσης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η διαθεσιμότητα μεγάλων επιφανειών στέγης για φωτοβολταϊκά και το υψηλό μερίδιο ιδιοκτησίας (78% των αγροτικών κατοικιών ανήκουν στους ενοίκους τους σε σύγκριση με το 55% στις πόλεις) καθιστούν τους ηλιακούς συλλέκτες μια ελκυστική επιλογή. Οι φωτοβολταϊκοί συλλέκτες στέγης που εγκαθίστανται σε αγροτικές περιοχές θα μπορούσαν να παράγουν 2 200 kWh ανά κάτοικο ετησίως – περίπου το 37% της μέσης κατανάλωσης ενέργειας των νοικοκυριών.
Ιστορικό
Το πρόβλημα της ενεργειακής φτώχειας βρίσκεται στο επίκεντρο των προσπαθειών της ΕΕ για μια δίκαιη και δίκαιη ενεργειακή μετάβαση. Σύμφωνα με τη Eurostat, 48 εκατομμύρια Ευρωπαίοι (10,6% του πληθυσμού της ΕΕ) δεν ήταν σε θέση να διατηρήσουν τα σπίτια τους επαρκώς ζεστά το 2023. Ταυτόχρονα, η ενεργειακή φτώχεια του καλοκαιριού καθίσταται επείγον ζήτημα λόγω της κλιματικής αλλαγής και των τακτικών κυμάτων καύσωνα. Επιπλέον, η χρήση ενέργειας στα κτίρια αντιπροσωπεύει σημαντικό μερίδιο της συνολικής κατανάλωσης ενέργειας της ΕΕ και των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου που σχετίζονται με την ενέργεια (40 % και 35 % το 2021, αντίστοιχα).
Η ενίσχυση της ενεργειακής απόδοσης είναι ιδιαίτερα σημαντική στις αγροτικές περιοχές, όπου τα μεγαλύτερα, παλαιότερα και λιγότερο συμπαγή κτίρια είναι κοινά. Το μακροπρόθεσμο όραμα της ΕΕ για τις αγροτικές περιοχές υπογραμμίζει την ανάγκη χρηματοδότησης της ανακαίνισης κτιρίων, τόνωσης της τοπικής παραγωγής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές και μείωσης της ενεργειακής φτώχειας στις αγροτικές περιοχές. Το Αγροτικό Παρατηρητήριο αποτελεί βασικό μέρος του μακροπρόθεσμου οράματος για τις αγροτικές περιοχές και παρέχει λεπτομερή στατιστικά στοιχεία και αναλύσεις για τις αγροτικές περιοχές της ΕΕ, καλύπτοντας οικονομικές, κοινωνικές και περιβαλλοντικές πτυχές.
Η έκθεση του ΚΚΕρ με τίτλο «Διερεύνηση της ενεργειακής φτώχειας και των αναγκών της υπαίθρου» δημοσιεύθηκε στο πλαίσιο των δραστηριοτήτων του παρατηρητηρίου. Οι πρωτοβουλίες αυτές στηρίζουν τις πολιτικές της ΕΕ για την ανακαίνιση κτιρίων ώστε να βελτιωθεί η ενεργειακή τους απόδοση και να τους δοθεί η δυνατότητα να παράγουν μέρος της δικής τους ενέργειας, κάτι που είναι επωφελές για τα νοικοκυριά και την ευρύτερη κοινωνία.
